گفتند عرصه اى متفاوت است و بى شك، كم نظير. هر ايرانى دست كم بايد يك بار برخاك آن گام نهد و هواى مه آلودش را در سينه فرونشاند. گفتند: واژگان در انتقال پيام ناتوانند، بايد حضور داشت، ديد و حس كرد.
مردان سپيدمويى كه ششمين دهه عمر را مى گذرانند روزگارى را به ياد مى آورند كه «ارسباران» را به ديده گنجينه اى ملى شايسته حفاظت ـ ونه تاراج ـ مى نگريستند. توصيف خاطراتشان از طبيعت شگفت انگيزى كه تنها در گوش راست گربه اى به نام ايران يافت مى شود.
امروز به رؤيايى رنگارنگ بيشتر شبيه است. از سم ضربه هاى بزهاى وحشى در كوه، ماغ كشيدن گوزنها، پركشيدن سياه خروس و ماهرخ سياه گوش تقريباً نشانى نمانده است. با اين حال ارسباران هنوز با غرور، طنازى مى كند و اين جلوه گرى را مديون باقى مانده هاى درختان و بوته ها، كوهها و تپه ها و مهمتر از رودخانه مرزى ارس است كه در شمال آذربايجان پيچ و تاب مى خورد. هر گوشه اى از ارسباران چشم اندازى متفاوت را به نمايش مى گذارد. كرانه ارس جلگه اى گرمسيرى و كم ارتفاع و كوههاى مرتفع با اقليم سرد مناظرى است كه تنها در عرصه ۸۰ هزارهكتارى ارسباران مى توان نظاره كرد. اين عرصه از سال ۱۳۵۵ است كه عنوان منطقه حفاظت شده را يدك مى كشد و مهمتر از آن، لقبى است كه يونسكو به ارسباران اعطا كرده و اين منطقه را در فهرست سرزمين هاى با اهميت بين المللى قرار داده اما دست زمان و انسان توان باليدن را هر روز و هر لحظه از ارسباران سلب كرده است.
گنجى نهان
رسيدن به ارسباران با گذر از كليبر ميسر مى شود. روستاى سالهاى پيش كه امروز به شهركى آماس كرده شبيه است. نام اين شهرستان با قلعه بابك عجين شده است قلعه اى تاريخى كه هر سنگ آن گوشه اى از تاريخ نامكشوف آذربايجان را از اوايل قرن سوم هجرى در سينه خاموش خود تا ابد حفظ مى كند. اين قلعه بر قله اى مرتفع استوار است و از گوشه اى بر علفزار و جنگل و از سمت ديگر بر كوهستانهاى صخره اى مشرف است.
مسير پاكوب كوهنوردان و اهالى بومى با چند پيچ قلعه بابك را به تپه ماهورهايى سبز متصل مى كند. عشاير با چادرهايى كه گوشه و كنار اين چشم انداز برپا كرده اند روزهاى بلند تابستان را سپرى مى كنند. كوچ هنوز با اهداف ديرپاى و سنتى اعصار گذشته دنبال مى شود اما شيوه هاى اجراى آن اندكى متفاوت شده، نقل و انتقال احشام و اسباب با استفاده از رانه هاى دودزا انجام مى شود. با اين حال نحوه معاش و معيشت با حضور خودرو ـ و گاهى اوقات برق ـ چندان دگرگونى حاصل كرده، هنوز دامدارى مهمترين شغل و مشغله عشاير اين ديار است. مردمانى با چهره هاى آفتاب سوخته و دستانى پرتوان كه با زيستن در طبيعت انس گرفته اند.
سيماى پرفرود و فراز اين عرصه با اندكى تغيير مسير به شمال ناگهان ناپديد مى شود. دماى هوا افزايش مى يابد و آوايى موزون و پرطنين از جريان خروشان ارس خبر مى دهد. گويى اين رود هيچگاه خشكسالى هامون و تلخكامى هيرمند را تجربه نكرده است. پل تاقلعه بابك نشان از تمدن كهن آذربايجان دارد. در روزهاى گرم، اين رود همچون كارون گاوميش هاى عظيم الجثه را به خنكى خود مى خواند و گله هاى چند ده رأسى در كنار يكديگر آفتاب سوزان تابستان را با يارى رودخانه مرزى تلطيف مى كنند. مناطق مرتفع مشرف به رود هميشه جارى ارس حتى در بلندترين روزهاى دومين فصل سال، شاهد مه آلودگى پردوام است. همجوارى ارس و تبخير بى وقفه آب رود كوهستانها را به منطقه اى سرد و ييلاقى تبديل كرده است كه در روزهاى پايانى بهار نيز بارش برف در آن چندان غريب نيست. از جنگلهاى انبوه دامنه هاى اين كوهستان فقط لكه هايى سبز و پراكنده باقى مانده و علفزارهايش همچون جزايرى دورافتاده حضور روزانه گوسفندان پرشمار را از سر مى گذراند.
تابستان و اوقات خوش فراغت بهانه اى است تا خيل انبوه مشتاقان به دامنه ها و كوهپايه ها سرازير شوند. در فواصل نامشخص و دور از هم چادرهايى رنگين و دود آتشى كه به آسمان كشيده شده ديده مى شود. در منطقه حفاظت شده ارسباران جز آتش و دود و درخت سوزى در روزهاى تعطيل، صداى تيراندازى پياپى نيز به گوش مى رسد. مسافران دور و نزديك يا اهالى محلى براى تفريح و گاه شكار پرندگانى كوچك آرامش كوهستان را با شليك گلوله هاى خود در هم مى شكنند.
در دل اين منطقه حفاظت شده ۷۲ روستا مستقر است. روستاهايى كه اينك برخى خالى از سكنه اند و شمار خانوار در تعدادى ديگر كمتر از انگشتان دو دست است. موقعيت روستاهاى نوار جلگه اى ارس اندكى با ساير مناطق متفاوتند. اين اراضى به دليل برخوردارى از آب و هوايى معتدل و آب فراوان شرايط زندگى مناسب ترى براى روستاييان پديد آورده است.
افراد ساكن در ارسباران همچون طبيعت و چشم اندازش گوناگون اند. گروهى از ساكنان آن، شاملو ناميده مى شوند. اين افراد علاوه بر تعاليم اسلام، پند و اندرزهاى كتابى به نام «سرانجام» را به جان دربركشيده اند.
مردان شاملو تدفين را جايز نمى دانند، سبيل خود را هيچگاه نمى تراشند و هرگز دو همسر، در يك زمان اختيار نمى كنند.
در گوشه اى ديگر از ارسباران روستاى مشهور وينق واقع شده، شهرت اين روستا وجود دو دژ تاريخى است كه در زمان احمدشاه قجر از سوى تاجرى ارمنى به نام طومانيانيس بنا شده است. قلعه هايى كه تنها سه سال مورد استفاده تاجر بود و پس از آن پذيراى سربازان شد و امروزه به پاسگاههاى سازمان محيط زيست تبديل شده است.
تابلوى نقاشى
جانوران ارسباران همچون چشم اندازش گونه گون است. در بيشه زارهاى كرانه ارس، قرقاول و دراج جوجه هاى خود را به ثمر مى نشانند و در كوهستانهاى مرتفع مه آلود، سياه خروس قفقازى، با شمارى اندك هرازگاهى در آسمان بال مى گشايد. روزگارى اين كوههاى دور از دسترس زيستگاه گربه اى زيبا بود اما سالهاست هيچ كارشناس و محققى از سياه گوش اثرى نيافته است. در نقاط كم ارتفاع تر زمانى نه چندان دور قوچهاى ارمنى تپه ها را درمى نورديدند و گوزنها حضورى چشمگير داشتند. از چنين مناظرى كه فقط يادآور تابلوهاى نقاشى است تنها ۱۵رأس گوزن در حصارى چند هكتارى مى توان نشانى يافت. طرح حفاظت و احياى گوزن كه به همت كارشناسان دلسوز و سپيدموى امروز راه اندازى شد گويى قرار است تمام غفلتهاى سازمان متولى طبيعت را جبران كند. خرس نيز ارسباران را منزلگاهى به نسبت مناسب يافته است، گاه به مزارع و كندوها ناخنكى مى زند و گاه گوسفندى را در ميان گله مى ربايد، اين جانور بلندقامت قهوه اى رنگ. از سر ناچارى با سگهاى گله كه قلاده هايى زره مانندبه گردن دارند روبرو مى شود اما چنين رويارويى هايى به ندرت اتفاق مى افتد. چوپانان اين ديار براى فرارى دادن خرس، گرگ و پلنگ ـ كه غذاى طبيعى شان را انسان تاراج كرده ـ مدام فريادمى كشندو آواز مى خوانند.با اين شيوه جانوران گرسنه متوارى مى شوند و چوپانان و رمه داران زيان نمى بينند.
گراز را مى توان تنها جانورى ناميدكه با شرايط تغيير يافته و روبه اضمحلال طبيعت ارسباران هنوز به صورت گله اى ديده مى شود. اين جانور شبانگاه از آشيان خود خارج مى شود و در مزارع جلگه ارس به شكم چرانى مى پردازد.
ارسباران از ديرباز صحنه رقابت انسان و حيات وحش بوده است. اين جدال دائمى اينك به سودانسان در جريان است و افزايش روز به روز دامها و كوچ به منطقه حفاظت شده توان بازسازى زيستگاههاى آن راگرفته است. گرچه انسان بخشى از طبيعت ارسباران است اما دامنه فعاليتهاى نسنجيده اش رو به فزونى است. زغال گيرى از درختان، بهره بردارى از معدن مس، احداث جاده هاى عشايرى و روستايى، چراى مفرط احشام، شكار جانوران كمياب، گسترش اراضى كشاورزى و... به بهانه توسعه، سكنى گزينى و مقابله با روند رو به رشد مهاجرت هر روز ارسباران را بر لبه پرتگاه نابودى نزديك تر مى كند.
ترميم و احياى باقيمانده هاى طبيعت اين گستره چندان دشوار نيست. شناخت و دريافت زيبايى ها و قابليتهايى كه تنها در گوش راست ايران يافت مى شود گام نخست اين مسير است. اما پندارى هيچ چشم بينايى به منطقه حفاظت شده ارسباران حتى نيم نگاهى هم نمى اندازد.
سام خسروى فرد
منبع : روزنامه ایران پنجشنبه ۲۱ آبان ۱۳۸۳ - ۲۷ رمضان ۱۴۲۵
http://www.iran-newspaper.com/1383/830821/html/report.htm